Kuchnia śródziemnomorska nie odnosi się do jednego państwa, lecz jest terminem zbiorczym dla tradycji kulinarnych krajów leżących w basenie Morza Śródziemnego, które dzielą się na trzy główne strefy geograficzne: południowoeuropejską, północnoafrykańską oraz wschodnią (bliskowschodnią). Choć Portugalia nie ma bezpośredniego dostępu do tego morza, jej kuchnia również jest zaliczana do tej grupy ze względów kulturowych i klimatycznych.
Oto szczegółowy podział krajów wchodzących w skład tego regionu kulinarnego, a także ich bogactwo smaków i popularnych dań.
Europa Południowa
Jest to najbardziej znany w Polsce odłam kuchni śródziemnomorskiej, często utożsamiany z jej „klasyczną” wersją.
- Włochy, Hiszpania, Francja (głównie Prowansja) – to filary tej kuchni, oparte na oliwie, winie i świeżych warzywach.
- Grecja i Cypr – wyróżniają się silnymi wpływami wschodnimi oraz dużym znaczeniem serów (np. feta, halloumi) i jagnięciny.
- Chorwacja i Portugalia – choć różnią się geograficznie, ich tradycje kulinarne są ściśle związane z dietą śródziemnomorską, szczególnie w zakresie spożycia ryb i oliwy.
- Malta – łączy wpływy włoskie z arabskimi (np. popularność dań z królika).
Czego spodziewać się wybierając do jednego z krajów Europy Południowej? W tej strefie królują zioła, wino i oliwa najwyższej jakości. Dania są często proste, eksponujące smak głównego składnika.
- Włochy
- Smaki i składniki: Bazylia, oregano, rozmaryn, parmezan, mozzarella, pomidory San Marzano, oliwa z oliwek, ocet balsamiczny.
- Popularne dania:
- Caprese – sałatka z pomidorów, mozzarelli i bazylii.
- Risotto – kremowe danie z ryżu gotowanego na bulionie i winie.
- Owoce morza – np. fritto misto (smażona mieszanka).
- Pizza jest tak ważna dla kultury regionu, że Sztuka Wypieku Pizzy Neapolitańskiej (L’Arte del Pizzaiuolo Napoletano) została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO w 2017 roku.
- Makaron w diecie śródziemnomorskiej pełni rolę bazy energetycznej (zboża), ale kluczowy jest sposób jego podania. Włosi jedzą makaron zazwyczaj jako primo piatto (pierwsze danie), w mniejszej porcji (ok. 80-100g suchej masy), przed daniem głównym z ryby lub mięsa. Spaghetti Aglio e Olio (Włochy) – makaron z oliwą, czosnkiem i peperoncino. Kwintesencja prostoty czy Pasta alla Norma (Sycylia) – makaron z bakłażanem, pomidorami i ricottą salata.
- Hiszpania
- Smaki i składniki: Szafran (szczególnie w Walencji), papryka wędzona (pimentón), szynka jamón ibérico, owoce morza, czosnek.
- Popularne dania:
- Paella – danie z ryżu z szafranem, warzywami, mięsem lub owocami morza.
- Gazpacho – chłodnik z pomidorów, ogórków i papryki.
- Tapas – różnorodne małe przekąski (np. oliwki, patatas bravas).
- Ciekawostka! Coca (Hiszpania/Katalonia) – pikantny placek z warzywami, często bez sera. To nie jest pizza w dosłownym tego słowa znaczeniu, ale skoro znajdujemy się na blogu o pizzy.
- Grecja
- Smaki i składniki: Feta, jogurt grecki, oliwki Kalamata, oregano, mięta, ciasto filo, miód, cytryna.
- Popularne dania:
- Moussaka – zapiekanka z bakłażana, mięsa mielonego i sosu beszamelowego.
- Sałatka grecka (Horiatiki) – pomidory, ogórki, feta, oliwki i oliwa (bez sałaty!).
- Tzatziki – dip jogurtowo-ogórkowy z czosnkiem.
- Francja (Prowansja)
- Smaki i składniki: Mieszanka herbes de Provence (tymianek, rozmaryn, cząber), czosnek, bakłażan, cukinia, oliwa, anchois.
- Popularne dania:
- Ratatouille – duszony gulasz warzywny
- Bouillabaisse – tradycyjna zupa rybna z Marsylii.
Bliski Wschód i Lewant
Wschodnia część basenu Morza Śródziemnego charakteryzuje się intensywniejszym użyciem przypraw korzennych, roślin strączkowych (ciecierzyca, soczewica) oraz sezamu (tahini).
- Turcja – stanowi pomost między smakami Europy i Azji.
- Izrael, Liban, Syria – regiony te słyną z bogatej kultury meze (przystawek), falafeli oraz dań z grilla.
Region ten wyróżnia się bogactwem przypraw korzennych, wykorzystaniem sezamu oraz kulturą wspólnego biesiadowania przy wielu małych daniach (mezze).
- Turcja
- Smaki i składniki: Sumak, kumin (kmin rzymski), jogurt, bakłażan, papryka, baranina, pistacje, ciasto filo.
- Popularne dania:
- Kebab – pieczone mięso w wielu odmianach (np. Iskender, Adana).
- Baklava – deser z warstw ciasta filo, orzechów i syropu cukrowego.
- Meze – zestaw przystawek, np. faszerowane liście winogron (dolma).
- Liban i Izrael
- Smaki i składniki: Ciecierzyca, pasta sezamowa (tahini), granaty, zatart (mieszanka ziół), pietruszka, mięta, sok z cytryny.
- Popularne dania:
- Hummus – pasta z ciecierzycy i tahini.
- Falafel – smażone kulki ze zmielonej ciecierzycy lub bobu.
- Tabbouleh – sałatka z dużej ilości natki pietruszki, mięty, pomidorów i kaszy bulgur.
- Szakszuka – jajka sadzone w pikantnym sosie pomidorowym (popularne w Izraelu i Tunezji).
Afryka Północna (Maghreb)
Kuchnia tego regionu jest wyraźnie odmienna, często oparta na kaszy kuskus, tadżinach (dusiakach) i suszonych owocach.
- Maroko – najczęściej wymieniany reprezentant tej grupy, znany z łączenia smaków słodkich i słonych.
- Egipt – wliczany do strefy wschodniej/afrykańskiej, z unikalnymi potrawami na bazie bobu i warzyw.
- Do tej grupy zalicza się także kuchnie Tunezji i Algierii, choć w źródłach pojawiają się rzadziej jako główne przykłady.
Kuchnia ta łączy ostrość papryki ze słodyczą suszonych owoców oraz sytymi dodatkami zbożowymi.
- Maroko
- Smaki i składniki: Kiszone cytryny, szafran, cynamon, imbir, kuskus, suszone morele, śliwki, daktyle, kolendra.
- Popularne dania:
- Tadżin (Tagine) – wolno duszone danie mięsno-warzywne (często z owocami), nazwa pochodzi od naczynia.
- Harira – gęsta zupa z soczewicy, ciecierzycy i pomidorów, tradycyjnie jedzona w czasie Ramadanu.
- Kuskus – drobna kasza pszenna gotowana na parze, podawana z gulaszem.
- Tunezja
- Smaki i składniki: Harissa (ostra pasta z papryki), tuńczyk, jajka, oliwki, kapary.
- Popularne dania:
- Brik – smażony pieróg z cienkiego ciasta (malsouka) z jajkiem i tuńczykiem.
- Ojja (odmiana szakszuki) – pikantne danie z jajek i kiełbasek merguez.
Warto dodać, że „dieta śródziemnomorska” jako niematerialne dziedzictwo kulturowe UNESCO obejmuje oficjalnie siedem państw: Chorwację, Cypr, Francję, Grecję, Hiszpanię, Maroko, Portugalię i Włochy.